Subkultury młodzieżowe - bunt, tożsamość i potrzeba przynależności

Subkultury młodzieżowe bywają oceniane zbyt powierzchownie. Dla jednych są tylko modą, muzyką, fryzurą i ubiorem. Dla innych - niepokojącym sygnałem buntu, zamknięcia albo odrzucenia norm. Tymczasem subkultura może być czymś znacznie głębszym: próbą znalezienia własnego miejsca, języka emocji, grupy podobnych ludzi i sposobu na powiedzenie światu: "nie chcę być taki sam jak wszyscy". Czym naprawdę są subkultury i dlaczego młodzi ludzie tak często szukają w nich tożsamości?

Czym są subkultury młodzieżowe?

Subkultura to grupa, która funkcjonuje wewnątrz szerszej kultury, ale wyróżnia się własnym stylem, wartościami, symbolami, językiem, muzyką, sposobem zachowania lub widzenia świata. Nie musi całkowicie odrzucać społeczeństwa. Czasem jedynie podkreśla odmienność, dystans albo własny sposób przeżywania rzeczywistości. W przypadku młodzieży subkultura bardzo często staje się narzędziem budowania tożsamości.

Młody człowiek nie jest już dzieckiem, ale nie czuje się jeszcze w pełni dorosły. Szuka odpowiedzi na pytania: kim jestem, do kogo pasuję, co jest dla mnie ważne, jak chcę wyglądać, z kim chcę się identyfikować, czego nie akceptuję w świecie dorosłych. Subkultura może dawać gotowy zestaw znaków: ubrania, muzykę, fryzurę, gesty, słowa, ulubione miejsca, autorytety i wspólne tematy rozmów.

Nie oznacza to jednak, że każdy członek subkultury myśli tak samo. To uproszczenie. W każdej grupie są osoby silnie zaangażowane, traktujące subkulturę niemal jak światopogląd, ale są też takie, które wybierają jedynie styl, muzykę albo atmosferę. Jedni odnajdują w niej głębokie poczucie wspólnoty, inni tylko chwilową modę.

Dlaczego młodzi ludzie wchodzą w subkultury?

Przyczyny wejścia w subkulturę są różne. Czasem decyduje fascynacja muzyką. Czasem podziw dla starszych znajomych. Czasem potrzeba wyraźnego odróżnienia się od klasy, rodziny lub otoczenia. Bywa również, że subkultura przyciąga osoby wrażliwe, samotne, zbuntowane albo takie, które nie odnajdują się w dominującym modelu popularności.

Dla części młodych ludzi subkultura jest sposobem na poradzenie sobie z poczuciem niezrozumienia. Jeśli ktoś słyszy, że jest "dziwny", "zbyt emocjonalny", "za cichy", "za głośny", "za inny", zaczyna szukać przestrzeni, w której inność nie będzie wadą. Grupa może wtedy działać jak schronienie. Daje poczucie, że gdzieś istnieją ludzie podobni, którzy rozumieją podobną muzykę, podobny styl i podobny sposób przeżywania świata.

Subkultura może też pełnić funkcję ochronną. Młody człowiek, który czuje się zagubiony, otrzymuje od grupy prostą odpowiedź: "jesteś jednym z nas". To zdanie może mieć ogromne znaczenie, zwłaszcza w wieku, w którym akceptacja rówieśników bywa ważniejsza niż opinia dorosłych.

Subkultura jako język tożsamości

Tożsamość nie powstaje wyłącznie w myślach. Wyraża się także w ciele, wyglądzie, zachowaniu, wyborach estetycznych, sposobie mówienia i reagowania. Dlatego subkultura jest często językiem, za pomocą którego młody człowiek mówi o sobie bez konieczności długiego tłumaczenia. Czarne ubrania, glany, kolorowe włosy, mocny makijaż, bluza z nazwą zespołu, konkretna fryzura albo symbol na plecaku mogą być komunikatem: "mam swój świat".

Dorośli często zatrzymują się na powierzchni. Widzą wygląd, ale nie zawsze pytają o znaczenie. Tymczasem dla młodej osoby wygląd może być pierwszą dostępną formą wyrażenia emocji. Jeśli ktoś nie umie jeszcze spokojnie powiedzieć: "czuję się samotny", "nie pasuję", "jestem zły", "nie chcę udawać", może wyrazić to przez styl. Nie zawsze jest to dojrzałe, ale często jest prawdziwe.

Właśnie dlatego subkultury warto analizować nie tylko przez pryzmat mody, ale także psychologii i socjologii. Są one znakiem pewnej potrzeby: potrzeby uznania, granic, indywidualności, wspólnoty, buntu albo odrębnego języka.

Bunt czy potrzeba przynależności?

Subkultury często kojarzy się z buntem. I rzeczywiście, wiele z nich powstawało jako sprzeciw wobec dominującego stylu życia, konsumpcji, polityki, szkoły, norm obyczajowych, mieszczańskiej poprawności albo świata dorosłych. Bunt może być ważnym elementem subkultury, ale nie wyczerpuje jej sensu.

Bunt mówi: "nie zgadzam się". Przynależność mówi: "nie jestem sam". W subkulturach te dwa komunikaty często występują razem. Młody człowiek odrzuca jeden porządek, ale jednocześnie szuka innego. Nie chce być częścią większości, ale chce być częścią mniejszej grupy, w której poczuje się widziany.

Nie każdy bunt jest destrukcyjny. Czasem jest etapem dojrzewania i próbą oddzielenia się od oczekiwań otoczenia. Problem zaczyna się wtedy, gdy bunt zamienia się w pogardę dla innych, agresję, autodestrukcję albo ucieczkę od odpowiedzialności. Sama odmienność nie jest zagrożeniem. Zagrożeniem może być dopiero to, co dzieje się z człowiekiem pod jej powierzchnią.

Wygląd, muzyka i symbole

Subkultury są widoczne przede wszystkim przez znaki. Najłatwiej dostrzec ubrania, fryzury, kolory, naszywki, makijaż, tatuaże, biżuterię, obuwie albo charakterystyczne dodatki. To dlatego wielu ludzi sprowadza subkulturę do stylu. Jest to jednak tylko jeden poziom. Wygląd jest zewnętrzną warstwą, za którą mogą kryć się emocje, wartości i przekonania.

Muzyka w wielu subkulturach pełni rolę szczególną. Nie jest jedynie tłem. Staje się wspólnym kodem, sposobem rozpoznania "swoich", źródłem tematów i emocji. Teksty piosenek mogą porządkować uczucia, których młody człowiek nie umie jeszcze wypowiedzieć własnymi słowami. Koncerty, spotkania, fora internetowe i profile społecznościowe tworzą przestrzeń, w której subkultura żyje.

Dobrym przykładem takiego połączenia wyglądu, emocji i przynależności jest styl emo. Nie warto widzieć w nim wyłącznie ciemnych ubrań, mocnej grzywki, makijażu czy określonej estetyki. W tle znajduje się również potrzeba wyrażania wrażliwości, emocjonalności i poczucia niezrozumienia. Szerszy opis tego zjawiska, ujęty od strony stylu i subkultury, można znaleźć w serwisie Modny Duet w tekście o subkulturze emo.

Warto jednak zachować ostrożność. Żadnej subkultury nie należy opisywać wyłącznie przez stereotyp. Nie każdy punk jest agresywny, nie każdy metalowiec ponury, nie każdy got zamknięty, nie każdy hip-hopowiec buntowniczy, nie każda osoba utożsamiająca się z emo jest nieszczęśliwa. Subkultura daje pewien język, ale nie odbiera człowiekowi indywidualności.

^{Styl może być jednym ze sposobów opowiadania o sobie}

Czy subkultury dziś nadal istnieją?

Dawniej subkultury były bardziej rozpoznawalne. Często wiązały się z konkretnymi miejscami, muzyką, sposobem ubierania się i grupami spotykającymi się w przestrzeni publicznej. Dziś świat jest bardziej płynny. Młodzi ludzie mogą łączyć elementy różnych stylów: trochę gotyku, trochę streetwearu, trochę vintage, trochę estetyki internetowej, trochę inspiracji muzycznych. Granice między subkulturami stały się mniej ostre.

Nie oznacza to jednak, że subkultury zniknęły. Raczej zmieniły formę. Część z nich przeniosła się do internetu, gdzie społeczność może powstać wokół muzyki, stylu, memów, wartości, języka albo sposobu przeżywania emocji. Zamiast jednej trwałej przynależności pojawiają się krótsze, bardziej elastyczne identyfikacje. Młody człowiek może należeć do kilku środowisk jednocześnie i w każdym pokazywać trochę inną część siebie.

Współczesna subkulturowość jest więc bardziej rozproszona. Nie zawsze wymaga fizycznego spotkania na osiedlu, w klubie, pod szkołą czy na koncercie. Czasem wystarczy wspólna estetyka, algorytm, grupa w mediach społecznościowych, komentarze pod muzyką albo poczucie, że "ktoś w internecie czuje podobnie". To może dawać wsparcie, ale może też pogłębiać zamknięcie w jednej bańce emocjonalnej.

Jak rozmawiać z młodym człowiekiem o subkulturze?

Najgorszym początkiem rozmowy jest kpina. Jeśli dorosły zaczyna od słów: "jak ty wyglądasz", "co to za głupoty", "wyrośniesz z tego", "wszyscy ci znajomi są dziwni", młody człowiek najczęściej zamyka się jeszcze bardziej. Nawet jeśli rodzic, nauczyciel albo opiekun ma uzasadnione obawy, warto zacząć od próby zrozumienia.

Dobre pytania mogą brzmieć prosto:

• Co Ci się w tym stylu podoba?
• Co daje Ci ta muzyka?
• Czy czujesz, że ci ludzie lepiej Cię rozumieją?
• Czy to jest dla Ciebie tylko wygląd, czy coś więcej?
• Czy w tej grupie czujesz się bezpiecznie?
• Czy jest coś, co Cię w niej niepokoi?

Takie pytania nie oznaczają bezkrytycznej zgody na wszystko. Dorosły nadal ma prawo stawiać granice, reagować na niebezpieczne zachowania, interesować się znajomymi dziecka i zwracać uwagę na sygnały przemocy, uzależnień, samookaleczeń, radykalizacji albo silnego wycofania. Różnica polega na tym, że troska nie musi zaczynać się od ataku.

W wielu przypadkach sama przynależność do subkultury nie jest problemem. Problemem może być to, że młody człowiek nie ma poza nią żadnego innego źródła wsparcia, nie potrafi rozmawiać z rodziną, traci kontakt ze szkołą, pogrąża się w smutku albo trafia do grupy, która wzmacnia zachowania ryzykowne. Wtedy nie chodzi już o fryzurę, ubranie czy muzykę, ale o realne bezpieczeństwo psychiczne i społeczne.

Czy subkultura ma na mnie duży wpływ? Test

Poniższy test ma charakter refleksyjny. Nie ocenia, czy przynależność do subkultury jest dobra albo zła. Pomaga jedynie zastanowić się, jak dużą rolę dana grupa, estetyka lub środowisko odgrywa w sposobie myślenia o sobie.

1. Czuję, że określony styl, muzyka lub grupa pomagają mi lepiej wyrazić siebie.
2. Łatwiej rozmawia mi się z osobami z tego środowiska niż z ludźmi spoza niego.
3. Mój wygląd jest dla mnie ważnym komunikatem o tym, kim jestem.
4. Często mam poczucie, że większość ludzi mnie nie rozumie.
5. Muzyka związana z moim stylem pomaga mi porządkować emocje.
6. Czuję się pewniej, gdy spotykam osoby podobne do mnie.
7. Nie lubię, gdy ktoś ocenia mnie wyłącznie po wyglądzie.
8. Zdarza mi się odrzucać ludzi tylko dlatego, że są zbyt "zwyczajni".
9. Czasem mam wrażenie, że bez tej grupy trudno byłoby mi określić, kim jestem.
10. Bronię swojego stylu, nawet jeśli otoczenie go nie rozumie.
11. Ważne jest dla mnie, aby inni widzieli moją odrębność.
12. Czuję, że subkultura daje mi poczucie bezpieczeństwa.
13. Zdarza mi się ukrywać część siebie, żeby pasować do grupy.
14. Boję się, że gdybym zmienił lub zmieniła styl, straciłbym/straciłabym akceptację znajomych.
15. Chcę należeć do grupy, ale jednocześnie zachować własne zdanie.

Jeśli odpowiedzi twierdzących jest od 0 do 5, subkultura lub określony styl prawdopodobnie jest dla Ciebie raczej inspiracją niż główną częścią tożsamości. Wynik od 6 do 10 odpowiedzi "tak" może oznaczać, że dana grupa, muzyka lub estetyka pełnią ważną rolę w Twoim życiu i pomagają Ci wyrażać siebie. Wynik od 11 do 15 odpowiedzi "tak" sugeruje, że subkultura jest bardzo istotnym elementem Twojej tożsamości. Warto wtedy zadać sobie dodatkowe pytanie: czy ta przynależność mnie wzmacnia, czy zaczyna ograniczać?

Subkultura jako etap poszukiwania siebie

Subkultury młodzieżowe nie powinny być ani idealizowane, ani demonizowane. Mogą dawać wsparcie, język emocji, poczucie wspólnoty i odwagę do bycia sobą. Mogą też zamykać, wzmacniać konflikt z otoczeniem albo prowadzić do sztywnego podziału świata na "naszych" i "obcych". Jak wiele zjawisk społecznych, są ambiwalentne: mogą pomagać i mogą szkodzić, zależnie od konkretnej grupy, osoby i sytuacji.

Warto patrzeć na nie jak na część procesu dojrzewania. Młody człowiek próbuje różnych ról, sprawdza granice, szuka języka dla emocji, odróżnia się od rodziców, zbliża do rówieśników i buduje własny obraz siebie. Czasem robi to spokojnie, czasem gwałtownie, czasem przez wygląd, czasem przez muzykę, czasem przez sprzeciw. Nie każda odmienność jest zagrożeniem. Często jest po prostu pytaniem: "czy mogę być sobą i nadal być akceptowany?".

Dojrzałość polega jednak na tym, aby z czasem nie tylko należeć do grupy, ale także umieć być sobą poza nią. Subkultura może być ważnym etapem, ale nie musi stać się całym życiem. Najzdrowsza przynależność to taka, która daje siłę, ale nie odbiera wolności myślenia. Pozwala spotkać podobnych ludzi, ale nie każe pogardzać innymi. Pomaga wyrazić emocje, ale nie zamyka człowieka w jednej roli.

Dlatego o subkulturach warto mówić spokojnie, bez paniki i bez szyderstwa. Za ubiorem, muzyką i symbolami często stoi bardzo ludzka potrzeba: zostać zauważonym, nazwanym, przyjętym i zrozumianym. A ta potrzeba nie jest młodzieżową fanaberią. Jest jedną z podstawowych potrzeb człowieka.

Źródła:

• Socium.pl - "Subkultury młodzieżowe" - rozbudowane polskie opracowanie dotyczące subkultur, ich cech, przykładów, funkcji społecznych oraz znaczenia dla młodych ludzi.
• Zintegrowana Platforma Edukacyjna - "Subkultura i kontrkultura" - materiał edukacyjny wyjaśniający podstawowe pojęcia, relację subkultury do kultury dominującej oraz różnicę między subkulturą a kontrkulturą.
• J. Szapinskaja - "Subkultury w kontekście kultury popularnej" - tekst naukowy przydatny do pokazania subkultur w kontekście kultury popularnej, globalizacji i przemian społecznych.